Kush po qan-o në çat’ mal, ofaman

Kush po qan-o në çat’ mal-e

Qan sejzeza për jaran, ofaman

Qan sejzeza për jaran, ofamaaan…

–

Qan sejzeza për jaran, ofaman

Qan sejzeza për jaran-e

Gjur-e dru në mal po i than, ofaman

Gjur-e dru në mal po i than, ofamaaan.

–

Thahet mali pi havas, ofaman

Thahet mali pi havas-e

Lulet çelin pi sevdas, ofaman

Lulet çelin pi sevdas, ofamaaan…

–

Ju, moj lule çelni vet, ofaman

Ju, moj lule çelni vet-e

Bajni hije për di vete, ofaman

Bajni hije për di vete, ofamaaan…

–

Bajni hije për di vet, ofaman

Bajni hije për di vet-e

Për ashik-e për dilber, ofaman

Për ashik-e për dilber, ofamaaan…

–

Ju, moj lule pqot me er’, ofaman

Ju, moj lule pqot me er’-e

Dimnin kejt na bani ver’, ofaman

Dimnin kejt na bani ver’, ofamaaan…

–

Këndojnë: Ferat dhe Malik Maliki, Ismailaki dhe Memet Jusufi – v. 1988 –f.Sllatinë

Këngën e kam shënuar dhe regjistruar në v. 1988

–

(Teksti është nxjerrë nga libri “Këngëzime folklorike dyzëreshe”, Tetovë, 2022)

–

KUSH PO QAN’ NË ÇAT MAL – është një këngë lirike dashurie me motive baritore dhe natyrore, tipike për traditën pollogase, e cila ndërthur: mallin dhe dhimbjen për të dashurin (jaranin), figurën e vajzës së dashuruar (sejzeza), natyrën si pasqyrë të gjendjes shpirtërore, ku ndihet ndikimi oriental në leksik, si: sevda, ashik, dilber.

Kënga është ndërtuar me përsëritje vargjesh dhe refrenin “ofaman”, që shërben si thirrje emocionale (psherëtimë dhimbjeje e malli).

Motivi kryesor i këngës është malli dhe vajtimi për jaranin, ndërsa vargjet hapës:

“Kush po qan-o në çat’ mal, ofaman

“Qan sejzeza për jaran…”

shquhen me pyetje retorike, për të krijuar menjëherë një atmosferë misteri e trishtimi. Zëri që qan zbulohet si “sejzeza” – një vajzë e re, e bukur (me flokë të zeza), simbol i dashurisë së pastër, e, “Jaran” nënkupton të dashurin, shokun e zemrës. Qan jo për një dhimbje të zakonshme, por për mungesën ose largësinë e tij.

Natyra si pasqyrë e shpirtit

Një nga elementet më të bukura të këngës është personifikimi i natyrës:

“Qan sejzeza për jaran”

“Gjur – e dru në mal po i than…”

Tharja e drunjve dhe e malit simbolizon: zbrazëtinë shpirtërore, mungesën e dashurisë dhe dhimbjen që shkakton te tè dashuruarit e dalldisur. Por, në vazhdim, menjëherë kemi kontrast:

“Thahet mali pi havas…”

“Lulet çelin pi sevdas…”,

me ç’rast këtu gèlon një ide shumë e fuqishme: Sevdaja (dashuria e zjarrtë), e cila jo vetëm – djeg, por edhe jep jetë. Pra, dashuria është njëkohësisht: shkak i dhimbjes dhe burim i lulëzimit.

Simbolika e luleve

Lulet në këngë janë simbol i rinisë, bukurisë, feminitetit dhe dashurisë së fshehtë:

“Ju, moj lule çelni vet-e

Bajni hije për di vet-e…”

Këtu vajza sikur u flet luleve si mike. Ajo u kërkon të krijojnë hije – një hapësirë intime për dashurinë, pastaj:

“Për ashik-e për dilber…”

Fjalët ashik (i dashuruar) dhe dilber (i bukur), janë turqizma tipike të këngëve lirike shqiptare, që i japin këngës një aromë orientale dhe e lidhin me traditën e vjetër urbane e popullore.

Transformimi i stinëve Fuqia e dashurisë:

“Dimnin kejt na bani ver’…”

është kulmi poetik i këngës. Dashuria ka fuqi transformuese, që e kthen dimrin në verë, e shndërron ftohtësinë në ngrohtësi dhe e ndryshon realitetin shpirtëror. Kjo metaforë tregon se dashuria e vërtetë është energji jetësore që tejkalon kohën dhe stinët.

Struktura poetike

Ndër karakteristikat formale të këngës, mund të potencojmë:

-përsëritjen e vargjeve (tipike për këngët e kënduara me iso ose me zgjatje melodike).

-Refreni “ofaman” – ndërmjetës emocional.

-Ritmi i ngadaltë, vajtues.

-Vargje me strukturë të thjeshtë, por me ngarkesë simbolike të thellë.

Mesazhi i përgjithshëm

Kënga përcjell idenë se:

-Dashuria është dhimbje dhe bukuri njëkohësisht.

-Malli individual ndikon edhe në natyrë.

-Sevdaja ka fuqi krijuese.

-Femra paraqitet si figurë e ndjeshme, por edhe e fortë shpirtërisht.