©Të gjitha të drejtat të rezervuara.Nuk lejohet kopjimi por vetem shpërndarja me të drejten e autorit !
Arkivat kundër retorikës : Nuk pati
Vërtetë asnjë mesakër dhe asnjë shtypje në historinë Osmane.(Erdogan)
_____
Nga Masakra e Manastirit e vitit 1830 te represioni kundër kryengritjeve shqiptare – një ballafaqim dokumentar i deklaratës së Presidentit Recep Tayyip Erdoğan
Më 30 qershor 2026
***
Presidenti i Turqisë, Recep Tayyip Erdoğan, deklaroi:
“Në historinë tonë nuk ka as gjenocid, as masakër, as shtypje dhe as kolonializëm. Në historinë tonë të lavdishme mijëravjeçare ka vetëm drejtësi dhe mëshirë.”
Citati është autentik. Ai ndodhet në transkriptin zyrtar të Presidencës turke dhe nuk është montazh i rrjeteve sociale.
Por nga çasti kur një deklaratë politike përdor fjalët “asnjë” dhe “vetëm”, ajo nuk duhet gjykuar më si metaforë patriotike, por si pretendim historik absolut.
Dhe një pretendim absolut rrëzohet edhe nga një kundërshembull i vetëm i dokumentuar.
Në këtë rast kundërshembujt nuk janë një, por shumë.
1). MASAKRA E MANASTIRIT, 1830: NJË NGA PROVAT MË TË FORTA SHQIPTARE
Një nga episodet më të vështira për t’u pajtuar me tezën se “nuk ka pasur asnjë masakër” është ajo që historiografia e njeh si Masakra e bejlerëve shqiptarë në Manastir, më 1830.
Pas shkatërrimit të pushtetit të Ali Pashë Tepelenës dhe në kuadër të politikës centralizuese të sulltan Mahmutit II, Porta e Lartë synonte eliminimin e fuqisë së aristokracisë provinciale shqiptare.
Veziri i Madh Mehmed Reşid Pasha thirri në Manastir një numër të madh krerësh shqiptarë, shumë prej të cilëve kishin luftuar në shërbim të Perandorisë Osmane gjatë Luftës së Pavarësisë së Greqisë.
U ishte krijuar përshtypja se do të shpërbleheshin dhe se do të zgjidheshin çështjet e pagave të prapambetura.
Por më 26 gusht 1830, takimi u shndërrua në kurth.
Henry Fanshawe Tozer, në veprën e tij të vitit 1869, përshkruan se në Manastir u paraqitën rreth 400–500 shqiptarë, të udhëhequr ndër të tjera nga Arslan Beu dhe Veli Beu.
Forcat e rregullta osmane ishin pozicionuar përballë tyre dhe hapën zjarr; më pas pasoi sulmi me bajoneta.
Tozer e quan ngjarjen hapur një “massacre” dhe një akt tradhtie të paramenduar.
Ngjarja nuk mbështetet vetëm te Tozer.
Historiani Basil C. Gounaris, në studimin akademik Blood Brothers in Despair: Greek Brigands, Albanian Rebels and the Greek-Ottoman Frontier, 1829–1831, e vendos eliminimin e elitave shqiptare në kontekstin e luftës së Portës për rivendosjen e kontrollit qendror në Ballkan.
Edhe historiani dhe diplomati austro-hungarez Theodor Ippen shkruan se shqiptarët u ftuan në Manastir me premtimin e shpërblimit dhe se gjatë demonstrimit ushtarak artileria dhe këmbësoria hapën zjarr mbi grupin e pambrojtur.
Pra kemi një rast ku:
viktimat ishin shqiptarë;
forcat ekzekutuese ishin forca të shtetit osman;
vrasja ishte e organizuar;
dhe burime të ndryshme e përshkruajnë shprehimisht si masakër.
Mund të diskutohet numri i saktë – 400, 500 apo një shifër tjetër – por kjo nuk ndryshon natyrën e ngjarjes.
Prandaj fjalia “në historinë tonë nuk ka pasur asnjë masakër” rrëzohet këtu pa pasur nevojë të shkojmë as te armenët, as te grekët, as te kurdët.
Mjafton Manastiri i vitit 1830.
2). NUK DUHET TA SHTREMBËROJMË AS NË KRAHUN TJETËR
Historia shqiptaro-osmane nuk mund të reduktohet në formulën “500 vjet masakra”.
Edhe kjo do të ishte historiografi jo reale
Shqiptarë të shumtë u integruan në strukturat politike dhe ushtarake të Perandorisë; disa arritën pozicione nga më të lartat. Krahinat shqiptare ruajtën në periudha të ndryshme shkallë të konsiderueshme autonomie lokale dhe lidhjet me Stambollin ndryshuan shumë sipas kohës, krahinës, fesë dhe raportit të elitave lokale me pushtetin qendror.
Historiani George W. Gawrych, duke punuar me burime osmane dhe evropiane, e paraqet pikërisht këtë marrëdhënie komplekse: bashkëpunim, integrim dhe besnikëri në disa periudha, por gjithashtu përplasje, centralizim me forcë dhe represion në periudha të tjera.
Prandaj nuk duhet ta zëvendësojmë një mit me një mit tjetër.
Por pikërisht kjo e bën pohimin absolut të vitit 2026 edhe më problematik.
Historia reale është komplekse.
Propaganda thotë: “vetëm drejtësi”.
Arkivi thotë: edhe drejtësi, edhe bashkëjetesë, por gjithashtu luftë, represion dhe masakra.
3). 1910: USHTRIA OSMANE KTHEHET PËRSËRI KUNDËR SHQIPTARËVE
Tetëdhjetë vjet pas Manastirit, konflikti ndërmjet lëvizjes kombëtare shqiptare dhe shtetit osman mori përsëri karakter të hapur ushtarak.
Në vitin 1910, kryengritja shqiptare në Vilajetin e Kosovës, e lidhur me figura si Idriz Seferi dhe Isa Boletini, u përball me një ekspeditë të madhe osmane nën komandën e Shefqet Turgut Pashës.
Ishte kryengritje e armatosur dhe forcat shqiptare vetë luftonin kundër ushtrisë osmane. Pra çdo viktimë ushtarake nuk mund të quhet “masakër”.
Por problemi fillon pas dhe përtej betejës.
Studimet mbi periudhën dokumentojnë gjendjen e jashtëzakonshme, fushatën e çarmatimit, ndërhyrjet ndaj organizimit politik shqiptar dhe dëmtimin e pronave gjatë operacioneve.
Historiani Feroz Ahmad, në The Young Turks and the Ottoman Nationalities, dokumenton mbylljen e Klubit Demokratik Shqiptar në Manastir dhe arrestimin e anëtarëve të tij.
Ai dokumenton gjithashtu luftimet e viteve 1910–1911, shpalljen e amnistive dhe faktin domethënës se qeveria osmane më pas premtoi rindërtimin e shtëpive të shkatërruara ose dëmtuara gjatë operacioneve ushtarake.
Vetë ky formulim është dëshmi dokumentare se operacionet e “pacifikimit” kishin shkaktuar dëme të konsiderueshme mbi vendbanimet.
Feroz Ahmad citon edhe dokumentacion diplomatik britanik – përfshirë fondin Foreign Office FO 371 – dhe shtypin bashkëkohor për përplasjet shqiptaro-osmane.
Kjo periudhë është trajtuar gjerësisht edhe nga Stavro Skendi dhe George Gawrych, të cilët e lidhin përplasjen me centralizimin xhonturk, çarmatimin, çështjen e shkollave dhe gjuhës shqipe dhe rritjen e kërkesave politike shqiptare.
Në vitin 1911 Porta duhej të bënte një hap pas: u shpallën amnisti dhe u premtuan kompensime për dëmet, respektim i zakoneve dhe lëshime në çështjet e arsimit, administrimit dhe shërbimit ushtarak.
Pse duhej kompensuar prona, nëse nuk kishte ndodhur asnjë shtypje?
Pse duhej shpallur amnisti?
Pse duhej rindërtuar ajo që ushtria kishte shkatërruar?
Dokumenti është shpesh më kokëfortë se retorika politike dhe propogandistike.
4). EDHE ÇËSHTJA ARMENE E BËN TË PAMUNDUR FJALËN “ASNJË”
Edhe sikur ta linim krejt mënjanë historinë shqiptare, pohimi mbetet i pambrojtshëm.
Në historiografinë ndërkombëtare, shkatërrimi i popullsisë armene më 1915–1916 klasifikohet gjerësisht si gjenocid.
United States Holocaust Memorial Museum vlerëson se së paku 664.000 dhe ndoshta deri në 1.2 milion armenë vdiqën nga vrasjet, deportimet, uria, ekspozimi dhe keqtrajtimi sistematik.
Përpara vitit 1915 ekzistojnë edhe Masakrat Hamidiane të 1894–1896 dhe Masakrat e Adanasë të vitit 1909.
Në The Cambridge World History of Genocide, Bedross Der Matossian dokumenton se Masakrat Hamidiane sollën vdekjen e më shumë se 200.000 armenëve sipas vlerësimit të përdorur në studim, ndërsa dhuna e Adanasë vrau mbi 20.000 armenë.
Duhet përmendur ndershmërisht edhe pozicioni zyrtar i Turqisë.
Ministria e Jashtme turke e kundërshton termin “gjenocid” për vitin 1915, argumenton se ngjarjet ndodhën në kontekstin e Luftës së Parë Botërore, kryengritjeve dhe ndërhyrjes ruse dhe se nuk është provuar një plan shtetëror paraprak për shfarosjen e armenëve.
Ky debat juridik dhe historiografik duhet paraqitur.
Por ka një problem logjik:
edhe pozicioni zyrtar turk pranon humbje të mëdha jetësh, deportime, dhunë, banditizëm dhe dënimin e disa funksionarëve osmanë për krime gjatë deportimeve.
Pra edhe po të mos përdorim termin “gjenocid”, formula “nuk pati asnjë masakër dhe asnjë shtypje” përsëri nuk qëndron.
5). PARADOKSI: ERDOĞAN I VITIT 2026 KUNDËR ERDOĞANIT TË VITIT 2011
Këtu kemi ndoshta kundërprovën politike më të fortë.
Më 23 nëntor 2011, kur ishte Kryeministër, Erdoğan nxori publikisht dokumente zyrtare mbi operacionet e Dersimit.
Sipas dokumenteve që ai vetë paraqiti, gjatë operacioneve kishin vdekur 13,806 persona dhe 11,683 të tjerë ishin dëbuar.
Agjencia shtetërore turke Anadolu Agency i publikoi këto dokumente dhe shifrat.
Erdoğan deklaroi:
“Nëse duhet të kërkohet falje në emër të shtetit, unë kërkoj falje.”
Dersimi i 1937–1938 i përket Republikës së Turqisë dhe jo Perandorisë Osmane. Por kjo nuk e shpëton deklaratën e vitit 2026, sepse Erdoğan nuk tha: “Perandoria Osmane nuk ka bërë…”.
Ai tha:
“Në historinë tonë…”
dhe pastaj foli për një histori “mijëravjeçare”.
Nëse në vitin 2011 vetë udhëheqësi i shtetit paraqet dokumente me 13.806 të vdekur dhe mijëra të dëbuar dhe kërkon falje në emër të shtetit, është tepër e vështirë që pesëmbëdhjetë vjet më vonë të mbrohet historikisht pohimi:
“Në historinë tonë nuk ka pasur asnjë masakër dhe asnjë shtypje.”
Arkivi i vitit 2011 përplaset drejtpërdrejt me retorikën e vitit 2026.
Perandoria Osmane nuk ishte kopje e Perandorisë Britanike, Franceze apo Belge. Nuk kishte të njëjtin sistem metropol–koloni përtej oqeaneve.
Prandaj formula “kolonializëm osman” është historiografikisht më e diskutueshme sesa fjala “masakër”.
Megjithatë edhe këtu nuk ekziston konsensus për ta përjashtuar absolutisht konceptin.
Historiani turk Selim Deringil, në një studim të rëndësishëm në Comparative Studies in Society and History, argumenton se gjatë shekullit XIX elita osmane përvetësoi një lloj “misioni civilizues” dhe filloi t’i shihte disa periferi të Perandorisë në mënyrë të krahasueshme me një “colonial setting”.
Kjo nuk e bën Perandorinë Osmane identike me kolonializmin britanik.
Por e bën shkencërisht të papranueshme formulën kategorike:
“kolonializëm – asnjëherë.”
7). ÇFARË NA THOTË HISTORIA SHQIPTARE?
Rasti shqiptar është veçanërisht domethënës sepse marrëdhënia shqiptaro-osmane ishte shumë më komplekse se një histori e thjeshtë armiqësie.
Shqiptarët shërbyen në administratë dhe ushtri.
Shqiptarë u bënë vezirë, pashallarë dhe funksionarë të rëndësishëm të Perandorisë.
Shqiptarët myslimanë, katolikë dhe ortodoksë jetuan për shekuj brenda sistemit osman dhe marrëdhënia e tyre me Stambollin ndryshoi vazhdimisht.
Por kjo nuk e fshin Manastirin e vitit 1830.
Nuk fshin operacionet e centralizimit.
Nuk fshin shtypjen e kryengritjeve.
Nuk fshin konfliktin rreth gjuhës, shkollave, çarmatimit dhe autonomisë.
Historia nuk është gjykatë ku një e mirë anulon një krim ose një krim anulon çdo gjë të mirë.
Historia është bilanci i të gjitha provave.
. PËRFUNDIM I PËRGJITHSHEM !
Deklarata e Presidentit Erdoğan është autentike.
Por si tezë historiografike ajo nuk qëndron.
Mund të thuhet me të drejtë se historia osmane përmban periudha tolerance fetare, bashkëjetese dhe integrimi të popujve të ndryshëm.
Mund të kujtohet strehimi i të përndjekurve dhe mund të studiohen rastet kur administrata osmane u tregua më tolerante sesa shtete të tjera të së njëjtës periudhë.
Por nga kjo nuk rrjedh logjikisht se:
“nuk pati kurrë masakër, nuk pati kurrë shtypje.”
Sepse Manastiri 1830 ekziston.
Dokumentet e represionit të viteve 1910–1911 ekzistojnë.
Masakrat Hamidiane dhe Adanaja ekzistojnë.
Dokumentacioni i vitit 1915 ekziston.
Dersimi ekziston.
Dhe madje dokumentet e Dersimit u nxorën publikisht nga vetë Recep Tayyip Erdoğan.
Prandaj dallimi themelor është ky:
Një komb ka të drejtë të jetë krenar për faqet e ndritshme të historisë së tij; nuk ka nevojë t’i mohojë faqet e errëta për të qenë krenar.
Një shtet bëhet më i fortë kur është në gjendje të thotë:
“Kjo ishte madhështia jonë, por kjo ishte edhe padrejtësia jonë.”
Sepse historia që pranon vetëm lavdinë nuk është më histori.
Është kujtesë politike e përzgjedhur.
Dhe kur retorika thotë “asnjëherë”, detyra e historianit është shumë e thjeshtë:
të hapë arkivin.
1] Türkiye Cumhuriyeti İletişim Başkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan, Kabine Toplantısı’nın ardından millete seslendi,” 30 qershor 2026.
2] Henry Fanshawe Tozer, Researches in the Highlands of Turkey: Including Visits to Mounts Ida, Athos, Olympus, and Pelion, to the Mirdite Albanians, and Other Remote Tribes, vol. 1 (London: John Murray, 1869), 167–170.
3] Basil C. Gounaris, “Blood Brothers in Despair: Greek Brigands, Albanian Rebels and the Greek-Ottoman Frontier, 1829–1831,” Cahiers Balkaniques 45 (2018),
https://doi.org/10.4000/ceb.11433.
4] Theodor A. Ippen, “Nineteenth-Century Albanian History,” 1916, në përkthimin dhe koleksionin dokumentar Albanian History.
5] George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (London and New York: I.B. Tauris, 2006).
6] Feroz Ahmad, The Young Turks and the Ottoman Nationalities: Armenians, Greeks, Albanians, Jews, and Arabs, 1908–1918 (Salt Lake City: University of Utah Press, 2014), 56–64.
7] Ahmad, Young Turks and the Ottoman Nationalities, chap. 4; shih ndër të tjera Foreign Office, FO 371/544/25086 dhe FO 371/1010/20903, The National Archives, Kew.
8] Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1967); Gawrych, The Crescent and the Eagle, sidomos 149–181.
9] United States Holocaust Memorial Museum, “The Armenian Genocide (1915–16): In Depth,” Holocaust Encyclopedia, Washington, DC.
10] Bedross Der Matossian, “The Ottoman Massacres of Armenians, 1894–1896 and 1909,” in The Cambridge World History of Genocide, vol. 2, ed. Ned Blackhawk et al. (Cambridge: Cambridge University Press, 2023), 609–633.
11] Republic of Türkiye, Ministry of Foreign Affairs, “The Events of 1915 and the Turkish-Armenian Controversy over History: An Overview.”
12] Anadolu Agency, “Erdoğan’ın açıkladığı Dersim belgeleri,” 23 nëntor 2011.
13] Anadolu Agency, “Devlet adına ben özür diliyorum,” 23 nëntor 2011.
14] Selim Deringil, “‘They Live in a State of Nomadism and Savagery’: The Late Ottoman Empire and the Post-Colonial Debate,” Comparative Studies in Society and History 45, no. 2 (2003): 311–342,
