Përpjekjet për ta paraqitur Ballin Kombëtar si një forcë të pastër antifashiste nuk janë më debat historik — janë përpjekje për të zëvendësuar faktet me mitologji politike. Problemi është se arkivat ndërkombëtare nuk lënë hapësirë për këtë lloj rishkrimi.
Dokumentet britanike në The National Archives, të dala nga Special Operations Executive, janë të drejtpërdrejta: gjatë viteve 1943–1944, misionet britanike në Shqipëri raportojnë se Balli Kombëtar nuk po luftonte në mënyrë serioze kundër gjermanëve. Përkundrazi, sipas oficerëve si Reginald Hibbert dhe David Smiley, një pjesë e forcave të Ballit hynin në Marrëveshje lokale me gjermanët dhe e kishin prioritet luftën kundër partizanëve. Kjo nuk është propagandë — është arsyeja konkrete pse britanikët i kthyen shpinën Ballit dhe mbështetën partizanët.
Arkivat gjermane në Bundesarchiv e thonë edhe më troç. Dokumentet e Wehrmacht-it flasin për “bashkëpunim me forca lokale” dhe përfshirjen e elementëve të Ballit në operacione kundër partizanëve. Pra, vetë pushtuesi e ka regjistruar këtë bashkëpunim. Nuk është interpretim — është dokumentim.
Ndërkohë, burimet jugosllave në Arhiv Jugoslavije; përmendin kontakte dhe koordinim në terren midis Ballit dhe forcave çetnike të Draža Mihailović. Edhe nëse këto burime lexohen me rezervë, ato përputhen me një model më të gjerë rajonal: bashkëpunime taktike mes forcave antikomuniste, pavarësisht dallimeve etnike.
Historiografia serioze ndërkombëtare nuk i shmang këto fakte. Studiues si Bernd Jürgen Fischer, Miranda Vickers dhe Noel Malcolm, të mbështetur në këto arkiva, e pranojnë qartë: Balli Kombëtar, në rrethana të caktuara, bashkëpunoi me gjermanët dhe pati kontakte me aktorë të tjerë antikomunistë në terren.
Këtu mbaron debati serioz dhe fillon propaganda.
Sepse nuk mund të pretendosh “pastërti antifashiste” kur:
- aleatët britanikë të braktisin për shkak të kontakteve me pushtuesin,
- dokumentet gjermane të listojnë si partner lokal në operacione,
- dhe burime të ndryshme të konfirmojnë koordinim me forca të tjera kolaboracioniste në rajon.
Po, historia është komplekse. Po, kishte luftë civile dhe përplasje ideologjike. Por kompleksiteti nuk e fshin faktin bazë: në momente kyçe, Balli Kombëtar zgjodhi bashkëpunimin taktik me pushtuesin në vend të një lufte të qartë antifashiste.
Dhe kjo ka pasoja historike.
Sepse në vitin 1945, bota nuk u riorganizua sipas justifikimeve, por sipas rreshtimeve. Ata që ishin në anën e duhur të historisë fituan legjitimitet. Ata që flirtuan me pushtuesin e humbën atë.
Prandaj, rehabilitimi i sotëm i figurave dhe lëvizjeve të komprometuara nuk është “rivlerësim historik”. Është relativizim i fashizmit dhe deformim i kujtesës kolektive.
Dhe përballë arkivave, kjo përpjekje nuk qëndron.
