Qeveria shqiptare, nën drejtimin e Kryeministrit Edi Rama, ka shpallur idenë e krijimit të një “ministrie robotike” që do të përdorë inteligjencën artificiale (IA) për të administruar tenderat publikë. Sipas njoftimeve, objektivi kryesor është eliminimi i korrupsionit dhe rritja e transparencës në kontratat shtetërore. Por, përtej këtij vizioni të shkëlqyer në letër, lind një pyetje thelbësore: a mund të manipulohet edhe vetë “roboti i tenderëve”?
1). Teknologjia dhe iluzioni i paanshmërisë
Ideja që një algoritëm kompjuterik është i paanshëm është një mit. Çdo sistem inteligjent ndërtohet mbi bazën e kodit të shkruar nga njerëz, të cilët mund të futin parametra të fshehtë për të favorizuar aktorë të caktuar. Ky fenomen njihet si “algorithmic capture” – pra, kapja e algoritmit nga interesa të ngushta politike ose ekonomike[1].
Në këtë rast, në vend që korrupsioni të ndodhë hapur nga zyrtarët, ai zhvendoset tek programuesit dhe administratorët e sistemeve, të cilët kanë në dorë vendimmarrjen e padukshme digjitale[2]. Pra, korrupsioni nuk zhduket – ai thjesht ndryshon formë.
2). Shembuj nga bota
Eksperiencat ndërkombëtare tregojnë se përdorimi i IA në prokurimet publike nuk është gjithmonë garanci kundër abuzimit:
Indonezia:
Një studim i fundit mbi përdorimin e IA në sistemin e tenderëve publikë theksoi se mungesa e ekspertizës teknike dhe dobësia institucionale krijojnë hapësira për manipulim të algoritmeve[3].
Amerika Latine:
Raportet e Rrjetit Ndër-Amerikan për Prokurime Publike tregojnë se një nga shenjat kryesore të korrupsionit është numri i ulët i ofertuesve, shpesh i paramenduar – një fenomen që një sistem IA i manipuluar mund ta maskojë si “normal”[4].
BE dhe vende të tjera:
Studimet me metoda të machine learning kanë treguar se algoritmet shpesh favorizojnë kompanitë e mëdha dhe oligarkët, pasi ato kanë më shumë të dhëna të regjistruara në sistem, duke penalizuar firmat e vogla që nuk përmbushin kriteret e paracaktuara[5].
Federata Ruse (FR):
Lufta e Federatës Ruse kundër Ukrainës nuk është vetëm një përballje ushtarake në terren, por edhe një luftë hibride që shtrihet në sferën dixhitale dhe kibernetike. Një nga mjetet më të përdorura nga Moska ka qenë inteligjenca artificiale (IA), e cila është vënë në shërbim të propagandës, dezinformimit dhe sulmeve kibernetike. Përmes përdorimit të deepfake-ve, bot-eve dixhitale dhe algoritmeve të mësimit makinerik, Rusia ka arritur të shpërndajë të dhëna të rreme në një shkallë të paprecedentë.
Shenim: Së shpejti do të publikoj një shkrim të plotë për manipulimet e IA nga Rusia për qellime ushtarake dhe propogandistike të manipulimit dhe deformimit të fakteve luftarake në Ukrainë.
Rreziqet e sigurisë:
Raporte të tjera paralajmërojnë se IA mund të shfrytëzohet për manipulim të drejtpërdrejtë, përmes zhvillimit të malware që ndikon të dhënat e ofertave dhe favorizon aktorë të caktuar[6].
3). Rreziku për Shqipërinë
Në Shqipëri, ku oligarkët janë të lidhur ngushtë me politikën, rreziku është edhe më i madh:
Nëse kontrolli mbi programacionin mbetet në duart e grupeve të pushtetit, është e thjeshtë të futen kode që favorizojnë kompani të afërta me qeverinë.
Mungesa e transparencës dhe e auditimeve të pavarura e bën të vështirë zbulimin e manipulimeve.
Pa kod burimor të hapur (open source), shoqëria civile, ekspertët dhe media nuk mund të monitorojnë realisht procesin.
Pra, nëse nuk ndërmerren masa të forta kontrolli, “ministria robotike” mund të shndërrohet në një fasadë të sofistikuar digjitale për të legjitimuar korrupsionin ekzistues.
4). Përfundim
Përdorimi i inteligjencës artificiale për tenderët publikë është një hap i guximshëm dhe mund të sjellë transparencë të vërtetë vetëm nëse shoqërohet me auditim ndërkombëtar, publikim të kodit burimor dhe përfshirje të shoqërisë civile. Përndryshe, rreziku është që Shqipëria të përfundojë me një “robot” që nuk shuan korrupsionin, por e maskon atë me një perde teknologjike.
____
Drejtësia e tenderimeve do të vendoset vetëm atëherë kur të kryhet një reformë e vërtetë, dhe kjo nis nga gjykatësi i thjeshtë, nga nëpunësi i zakonshëm i shtetit.
Drejtësia nuk është thjesht ligj, por vullnet, ndërgjegje, kulturë dhe vizion. Ajo është pjesë e ndërgjegjes dhe nënndërgjegjes kolektive; lind në bërthamën familjare, zhvillohet në shkollë dhe shoqëri, e më pas shfaqet në jetën publike. Për të reformuar drejtësinë, së pari duhet të reformohet vetë shoqëria.
Gjykatësi i drejtë ka në dorë edukimin e shoqërisë nëpërmjet zbatimit të ligjeve që hartohen nga përfaqësuesit e drejtë të saj – deputetët. Reforma nis që nga mënyra se si përzgjidhen dhe zgjidhen këta përfaqësues; prej tyre varet cilësia e ligjit. Nëse ligji mbetet në dorë të “Maliqit”, ai mund të godasë më pak ose më shumë sipas interesave. Ndërkaq, gjykatësi, nëpërmjet interpretimit dhe zbatimit të ligjit, mund ta udhëheqë shoqërinë drejt një rruge të shëndoshë, ose në të kundërt, t’i sjellë asaj dëme të pariparueshme.
Robotët dhe inteligjenca artificiale gjykojnë vetëm sipas programimit dhe kodifikimit që u jep njeriu, ose “mbinjeriu”. Por kjo mbart rrezikun e manipulimit të padukshëm, që për syrin e qytetarit të zakonshëm mbetet i pakuptueshëm.