Historia e hebrenjve në Vlorë nuk duhet trajtuar mbi bazën e hamendjeve, por mbi dokumente. Burimet më të forta për këtë çështje janë tri grupe: regjistrat osmanë, dokumentet veneciane dhe arkivat e Republikës së Raguzës.
Burimi osman më i rëndësishëm janë defterët e Vlorës. Sipas studimit të Mehmet Kerim, i mbështetur mbi BOA, 😭.d. 34 dhe BOA, 😭.d. 99, në regjistrin e vitit 1506 në qendrën e Vlorës dalin të regjistruara 665 familje të krishtera dhe 97 familje hebreje.
Në defterin e vitit 1520, komuniteti hebre është zgjeruar ndjeshëm dhe regjistrohet në lagje të veçanta të qytetit. Dokumenti BOA, 😭.d. 99 përmend edhe emra konkretë si Avram veled-i Musa, Şimon veled-i Havari, İsak veled-i Musa, Avraham veled-i Roso dhe Yahuda veled-i Behamol.
Po ky defter tregon se disa hebrenj ishin të ardhur nga Portugalia dhe Otranto.
Në dokument shfaqet formulimi “Cemaat-i Portugale Yahudiyan”, ndërsa një lagje tjetër përshkruhet si “Mahalle-i Selmo veled-i Harun ann Cemaat-i Yahudiyan-ı Otranto”.
Kjo është provë e rëndësishme se Vlora nuk kishte vetëm një komunitet të përgjithshëm hebre, por grupe me origjinë të ndryshme: sefardë, portugezë dhe të ardhur nga Italia e Jugut.
Dokumentet osmane nuk japin vetëm të dhëna demografike. Ato tregojnë edhe aktivitet ekonomik. Në BOA, 😭.d. 99, regjistrohet një e ardhur vjetore prej 8.800 akçesh nga një daljan/peshkimore e përdorur nga hebrenjtë në portin e Vlorës.
Po aty përmendet se hebrenjtë e Vlorës ishin aktivë në tregtinë bregdetare të Adriatikut dhe kishin marrëdhënie tregtare me Venedikun.
Një hebre me emrin Ishak Abraham shfaqet në tregtinë e lëkurëve të qengjit me venecianët, ndërsa një tjetër me emrin Abraham lidhet me tregtinë e grurit drejt Venedikut.
Një burim tjetër osman është Regjistri i Sheriatit të Vlorës (Avlonya Şer‘iyye Sicili).
Ky regjistër tregon se hebrenjtë merrnin pjesë në jetën juridike dhe ekonomike të qytetit: jepnin e merrnin hua, blinin prona, shisnin shtëpi dhe paraqiteshin në gjykatë si palë ose dëshmitarë.
Më 6 mars 1567, Mustafa bin Hasan dhe Dimo veled-i Giz deklaruan në gjykatë se kishin marrë 21 keyl grurë nga hebreu Yasef; më 6 prill 1567 Sefer bin Abdullah i shiti shtëpinë hebreut Musa për 450 akçe; më 8 prill 1567 Abdülkerim bin Durmuş u shiti 64 akra tokë në fshatin Panaja hebrenjve Ismael, Zoti, Yani dhe Yorgi për 1030 akçe.
Këto raste tregojnë se hebrenjtë nuk ishin vetëm banorë të veçuar fetarë, por pjesë aktive e ekonomisë urbane të Vlorës. Regjistri i gjykatës përmend çështje borxhesh, trashëgimie, pagesash, shitblerjesh dhe garancish.
Në disa raste hebrenjtë paraqiten edhe si shuhūd al-hāl, pra si dëshmitarë në procedurat gjyqësore osmane.
Burimi raguzan është po aq i rëndësishëm.
Në Arkivin Shtetëror të Dubrovnikut ruhet seria HR-DADU-08.1, Litterae et Commissiones Levantis / Lettere di Levante. Kjo seri përfshin 110 vëllime dokumentesh nga mesi i shekullit XIV deri në fillim të shekullit XIX dhe përmban letra e udhëzime për ambasadorë, konsuj e tregtarë raguzanë në qytetet e Perandorisë Osmane, përfshirë Vlorën.
Në përshkrimin arkivor të kësaj serie thuhet qartë se aty gjenden letra drejtuar konsujve të Republikës së Raguzës në Vlorë, të cilët ishin hebrenj në shekujt XVI–XVII.
Përmenden emra konkretë: Isach Trincha, Jacob Coduto, Daniel Coduto, Zacharia Graziano dhe Angiolo Coduto. Për disa prej tyre jepen edhe vëllimet ku gjenden dokumentet: Isach Trincha në vol. 20, f. 15v; ndërsa Coduto, Graziano dhe të tjerë në vol. 28–34, 37, 42–45 dhe 47–50.
Kjo e dhënë është shumë e rëndësishme, sepse tregon se hebrenjtë e Vlorës nuk ishin vetëm tregtarë lokalë, por kishin rol diplomatik në shërbim të Raguzës. Një material i botuar në Dubrovnik Annals pohon se në dokumentet raguzane ka shumë të dhëna për individë hebrenj nga Vlora, disa prej të cilëve shërbyen si konsuj të Republikës në shekujt XVI–XVII.
Burimet enciklopedike akademike, të mbështetura në bibliografi si B. Hrabak, N. Tudorov dhe Ivana Burđelez, përmbledhin se tregtia e portit të Vlorës ishte e lidhur fort me hebrenjtë dhe se nga viti 1541 deri në 1637 konsujt e Raguzës në Vlorë ishin hebrenj. Ato përmendin edhe tregtinë me Italinë, Stambollin, Vjenën dhe Poloninë.
Nga ana veneciane, dëshmia më konkrete që kemi në këtë fazë vjen nëpërmjet studimit të Kerim, i cili citon marrëdhëniet tregtare të hebrenjve të Vlorës me Venedikun: shitje lëkurësh qengji, tregti gruri dhe lidhje me rrjetet detare adriatike. Këto të dhëna lidhen me studimin e Veinstein mbi Vlorën dhe dokumentet veneciane.
Përfundimi është i qartë: dokumentet osmane dëshmojnë vendosjen, lagjet, emrat, taksat dhe aktivitetin ekonomik të hebrenjve në Vlorë; dokumentet raguzane dëshmojnë rolin e tyre si konsuj dhe ndërmjetës tregtarë; ndërsa dokumentet veneciane, të përdorura në studime akademike, tregojnë marrëdhëniet e tyre me tregtinë e Adriatikut dhe Venedikun.
Kjo e vendos komunitetin hebre të Vlorës në një pozitë të rëndësishme ekonomike, juridike dhe diplomatike, por gjithmonë brenda strukturës osmane të qytetit dhe jo si pushtet politik mbi të.
________
Referenca /Bibliografi
1.Mehmet Kerim, “Community Relations in the Ottoman Balkans of the Suleymanic Age: The Case of Avlonya (1520–1568),” Religions 15, no. 12 (2024), mbështetur mbi BOA, 😭.d. 34; BOA, 😭.d. 99; dhe Avlonya Şer‘iyye Sicili.
2. Državni Arhiv u Dubrovniku, HR-DADU-08.1, Litterae et Commissiones Levantis / Lettere di Levante, 110 vëllime.
Dubrovnik Annals 27 (2023), përshkrim i fondeve raguzane mbi hebrenjtë dhe konsujt hebrenj të Vlorës.
3.Encyclopaedia Judaica, zëri “Valona”, bibliografi: B. Hrabak, N. Tudorov, Historia e Shqipërisë, Ivana Burđelez.