Nga viti 1944 deri sot ka ndodhur përplasja mbi historinë, identitetin dhe çështjen kombëtare.
Debati mbi historinë shqiptare nuk është thjesht një debat akademik. Në shumë raste debati është bërë pjesë e përplasjeve politike dhe e mënyrës se si shqiptarët e kuptojnë identitetin, shtetin dhe interesat e tyre kombëtare.
Që nga viti 1944 e deri në ditët e sotme, historia shqiptare është interpretuar në mënyra të ndryshme, shpesh në varësi të sistemeve politike dhe interesave të kohës.
Gjatë periudhës së Pushtetit Popullor, historiografia shqiptare ndërtoi një narrativë shtetërore ku lashtësia e shqiptarëve, vazhdimësia historike, Lufta Antifashiste Nacional Çlirimtare dhe mbrojtja e sovranitetit kombëtar kishin një rol qendror.
Pas vitit 1991, kjo historiografi iu nënshtrua një rivlerësimi të gjerë. Një pjesë e kritikave ishte e nevojshme dhe e natyrshme në një shoqëri pluraliste. Por, në disa raste, rivlerësimi kaloi në një tjetër ekstrem: kritika ndaj regjimit u shndërrua në një prirje për të riaktivizuar ose mohuar edhe aspekte të rëndësishme të historisë kombëtare.
Pikërisht këtu, qëndron një nga problemet themelore të debatit të sotëm: historia e një populli nuk mund të gjykohet vetëm nga pozicionet politike të sotme.
1. Lashtësia dhe identiteti shqiptar
Një nga çështjet më të rëndësishme të historiografisë shqiptare ka qenë prejardhja dhe vazhdimësia historike e shqiptarëve në Ilirik (Ballkan).
Gjatë viteve të socializmit, studiuesit shqiptarë i kushtuan rëndësi të veçantë tezës së vazhdimësisë iliro-shqiptare.
Në diskursin kombëtar u përdorën gjithashtu referenca për pellazgët, ilirët dhe arbërit. Pavarësisht se disa prej këtyre çështjeve vazhdojnë të jenë objekt debatesh shkencore, ato duhet të trajtohen mbi bazën e burimeve historike, gjuhësore dhe arkeologjike, jo mbi bazën e nevojave të politikës së ditës.
Megjithatë, debati mbi prejardhjen nuk duhet të përdoret për të vënë në dyshim ekzistencën e një identiteti shqiptar të formuar historikisht.
Shqiptarët në shekuj kanë gjuhën, kulturën, traditat dhe kujtesën e tyre historike.
-Ky identitet është zhvilluar dhe mbijetuar në kushte të ndërlikuara politike, përfshirë periudha pushtimesh, ndryshimesh kufijsh dhe përplasjesh ndërmjet fuqive të ndryshme.
Prandaj, një historiografi serioze shqiptare duhet të jetë njëkohësisht kritike dhe e vetëdijshme për rëndësinë e identitetit kombëtar.
2. Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe historia e vitit 1944
Një nga çështjet më të debatueshme pas vitit 1991 ka qenë vlerësimi i Luftës Antifashiste Nacional Çlirimtare dhe i forcave politike shqiptare të periudhës së Luftës së Dytë Botërore.
Për historiografinë e periudhës socialiste, Lufta Nacionalçlirimtare përbënte themelin e legjitimitetit historik të pushtetit të ri. Shqipëria e shihte luftën e saj në kuadrin e përballjes ndërkombëtare kundër fashizmit dhe nazizmit.
Pas vitit 1991, vëmendja u zgjerua edhe ndaj forcave që kishin qenë kundërshtare të Frontit Nacionalçlirimtar, veçanërisht Ballit Kombëtar dhe Legalitetit. Ky zgjerim i objektit të studimit ishte i nevojshëm për një histori më gjithëpërfshirëse.
Por një problem i ri shfaqet kur rivlerësimi historik bëhet një përpjekje për të zëvendësuar një narrativë me një tjetër.
Të kritikosh regjimin komunist është një çështje. Të mohosh rëndësinë historike të Luftës Nacional Çlirimtare Antifashiste është një çështje tjetër.
Po kështu, të studiohen Balli Kombëtar dhe Legaliteti është e nevojshme; por kjo nuk do të thotë se çdo veprim apo qëndrim i tyre duhet të rehabilitohet automatikisht për shkak se ishin kundërshtarë të komunizmit.
Historia nuk mund të ndërtohet mbi parimin se kush ishte kundër ideve komuniste ishte domosdoshmërisht në të drejtë dhe kush ishte komunist ishte domosdoshmërisht, kundër interesit shqiptar.
Kjo do të ishte thjesht një tjetër formë e politizimit të historisë.
3. Interesi kombëtar dhe çështja shqiptare
Përtej ndarjeve ideologjike, ekziston një pyetje që nuk mund të shmanget: cili ka qenë dhe cili duhet të jetë raporti i politikës shqiptare me interesat kombëtare?
Historia e shqiptarëve në Ilirik (Ballkan), është e lidhur ngushtë me ndryshimet territoriale dhe politike të shekujve XIX dhe XX.
Shpërbërja e Perandorisë Osmane, rivalitetet ndërmjet fuqive të mëdha dhe projektet territoriale të shteteve ilirike (ballkanike), ndikuan drejtpërdrejt në fatin e popullsisë shqiptare.
Në këtë kuadër, disa ngjarje kanë rëndësi të veçantë për historinë e çështjes kombëtare shqiptare: Traktati i Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit më 1878, shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, Konferenca e Londrës e vitit 1913, zhvillimet territoriale pas Luftës së Parë Botërore, rendi politik pas Luftës së Dytë Botërore dhe, në një tjetër kontekst historik, ndërhyrja ndërkombëtare në Kosovë më 1999.
Konferenca e Londrës, është veçanërisht fatale për kombin shqiptar, sepse përcaktoi kufijtë ndërkombëtarë të shtetit shqiptar, ndërsa një pjesë e madhe e territoreve me popullsi shqiptare mbetën jashtë tij.
Kjo trashëgimi historike nuk mund të injorohet kur flitet për çështjen kombëtare shqiptare.
Por, interesi kombëtar nuk duhet kuptuar si armiqësi ndaj popujve të tjerë. Kjo nënkupton mbrojtjen e të drejtave, identitetit, sigurisë dhe dinjitetit të shqiptarëve, në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare dhe realitetet politike të kohës.
4. Nga viti 1991: rivlerësimi apo zëvendësimi i historisë?
Pas rënies të sistemit socialist, Shqipëria hyri në një periudhë regresi të ashpër nën maskën e tranzicionit të sistemit kapitalist në aspektin politik dhe shoqëror. Bashkë me ndryshimin e sistemit ndryshoi edhe mënyra se si trajtohej e kaluara, kjo u trajtua e njëanshme në rrugë pakrye me shumë prapakthime…!
U rishikuan, krejt padrejtësisht u rehabilituan figurat historike, sistemi monarkist, Lufta Nacionalçlirimtare, Balli Kombëtar, Legaliteti dhe vetë periudha e ideve komuniste.
Ky proces ishte i pashmangshëm. Një shoqëri demokratike ka të drejtë dhe detyrë të rishikojë historinë e saj.
Por, rishikimi nuk duhet të kthehet në revansh historik.
Nëse çdo gjë që lidhet me periudhën 1944–1990 shpallet automatikisht negative, atëherë rrezikojmë të zëvendësojmë një dogmë me një tjetër.
Në të njëjtën mënyrë, rehabilitimi i pakushtëzuar i çdo figure antikomuniste nuk është një metodë serioze historiografike.
Interesi kombëtar nuk është as komunist dhe as antikomunist.
Ai duhet të gjykohet në raport me faktet historike, interesat konkrete të shqiptarëve dhe rrethanat ndërkombëtare në të cilat janë marrë vendimet politike.
5. Historia shqiptare dhe presionet e jashtme
Historia e shqiptarëve është zhvilluar në një hapësirë ku kanë ndërhyrë vazhdimisht interesa të fuqive të mëdha dhe të shteteve fqinje.
Prandaj, historiografia shqiptare duhet të jetë e aftë të studiojë në mënyrë kritike si ndikimet nga Beogradi dhe Athina, ashtu edhe marrëdhëniet me fuqitë perëndimore dhe qendrat e tjera ndërkombëtare të vendimmarrjes.
Kjo nuk nënkupton krijimin e armiqve imagjinarë. Përkundrazi, kërkon dokumente, burime dhe analiza të verifikueshme.
Asnjë kryeqytet i huaj nuk duhet të jetë kriteri përfundimtar i së vërtetës historike shqiptare.
Historia duhet të shkruhet mbi bazën e dokumenteve.
Por kjo nuk do të thotë se historianët shqiptarë duhet të heqin dorë nga këndvështrimi i interesit kombëtar. Përkundrazi, pikërisht një historiografi e pavarur dhe kritike mund të ndihmojë në kuptimin më të drejtë të përvojës shqiptare.
6. Interesi kombëtar në kohën e sotme
Çështja kombëtare shqiptare nuk i përket vetëm së kaluarës.
Shqiptarët jetojnë sot në disa shtete të Ballkanit dhe përballen me realitete të ndryshme politike, juridike dhe shoqërore. Prandaj, mbrojtja e identitetit, të drejtave politike, barazisë qytetare, gjuhës dhe kulturës mbetet pjesë e rëndësishme e debatit kombëtar.
Por, një politikë kombëtare e përgjegjshme duhet të mbështetet në realitetin e sotëm, në të drejtat e njeriut, në demokraci dhe në të drejtën ndërkombëtare.
Nuk është e nevojshme të shtrembërohet historia për të mbrojtur shqiptarët. Përkundrazi, një argument kombëtar bëhet më i qëndrueshëm kur mbështetet në dokumente, fakte dhe standarde të njëjta për të gjithë.
Përfundim
Debati mbi historinë shqiptare nuk duhet të reduktohet në përplasjen midis “komunistëve” dhe “antikomunistëve”, as në ndarjen midis së majtës dhe së djathtës.
Pyetja më e rëndësishme është tjetër:
Çfarë është fakt historik, çfarë është interpretim politik dhe çfarë përfaqëson realisht interesin kombëtar shqiptar?
Shqiptarët kanë nevojë për një historiografi që nuk i nënshtrohet propagandës, por as nuk heq dorë nga perspektiva kombëtare.
Duhet të jemi në gjendje të kritikojmë gabimet dhe krimet e çdo periudhe, pa mohuar kontributet historike që kanë ekzistuar në të njëjtën periudhë. Duhet të studiojmë me seriozitet si Luftën Antifashiste, ashtu edhe forcat që e kundërshtuan atë; si periudhën komuniste, ashtu edhe periudhën pas vitit 1991.
Mbi të gjitha, duhet të ndajmë historinë nga propaganda, faktin nga interpretimi dhe interesin kombëtar nga interesat e ngushta politike.
Vetëm kështu mund të ndërtohet një kujtesë historike më e qëndrueshme dhe një vizion më i qartë për të ardhmen e shqiptarëve.
Historia nuk duhet të përdoret për të ndarë shqiptarët nga njëri-tjetri. Ajo duhet të na ndihmojë të kuptojmë se kush kemi qenë, çfarë kemi kaluar dhe cilat janë interesat tona kombëtare sot.
Vlorë, 16. 09. 2026