Intervista e zhvilluar nga Gëzim Marku me studiuesin, poetin, publicistin dhe hulumtuesin e njohur shqiptar Kujtim Mateli – publikuar ne.(zemrashqiptare.net

Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!

) përfaqëson një nga ato dëshmi intelektuale që tejkalojnë kufijtë e një bisede të zakonshme mediatike.

Ajo shndërrohet në një panoramë të gjerë të jetës dhe veprimtarisë së një njeriu që për dekada i është përkushtuar kërkimit të rrënjëve historike, kulturore dhe qytetëruese të shqiptarëve, duke u bërë një nga zërat më këmbëngulës në mbrojtje të identitetit historik të Epirit, Dodonës dhe trashëgimisë pellazgo-ilirike.

Që në fillim të intervistës bie në sy profili i një intelektuali që nuk e sheh historinë si një koleksion datash dhe ngjarjesh të ngrira, por si një organizëm të gjallë kujtese, identiteti dhe vetëdijeje kombëtare.

Kujtim Mateli nuk paraqitet si një studiues i mbyllur në skema akademike burokratike, por si një kërkues i pavarur që ka kaluar vite të tëra duke hulumtuar burime antike, autorë klasikë, dokumente historike dhe dëshmi arkeologjike për të rindërtuar një tablo tjetër të historisë së shqiptarëve dhe të popujve autoktonë të Ballkanit.

Një nga vlerat më të mëdha të kësaj interviste është fakti se ajo zbulon dimensionin e gjerë kulturor dhe intelektual të Matelit. Ai nuk është vetëm poet apo publicist, por një studiues që ka hyrë thellë në analizën e burimeve të lashta, duke trajtuar tema që për shumë kohë kanë mbetur në periferi të historiografisë zyrtare shqiptare dhe europiane.

Veçanërisht të rëndësishme janë kërkimet e tij mbi Dodonën, Epirin dhe identitetin e popullsive të lashta të jugut të Ballkanit, ku ai përpiqet të rikthejë në vëmendje dëshmitë e autorëve klasikë që shpesh janë interpretuar në mënyrë të njëanshme ose ideologjike.

Në intervistë del qartë edhe guximi intelektual i Kujtim Matelit.

Në një kohë kur shumë studiues kanë zgjedhur të ecin vetëm në shtigjet e sigurta të mendimit akademik tradicional, ai ka pasur kurajën të ngrejë pyetje të vështira dhe të sfidojë qasje të konsoliduara prej dekadash.

Pikërisht kjo e bën figurën e tij të veçantë në hapësirën shqiptare:

ai nuk pranon verbërisht interpretimet e gatshme, por kërkon të rikthehet gjithmonë te burimi, te autori antik, te dokumenti origjinal dhe te analiza krahasuese.

Një element shumë i rëndësishëm që e rrit peshën e figurës së Kujtim Matelit është edhe pjesëmarrja dhe vlerësimi i tij në qarqe ndërkombëtare studimore, përfshirë lidhjet dhe bashkëpunimet me akademi dhe forume studimore shqiptaro- amerikane.

Kjo ka një rëndësi të veçantë sepse tregon se puna e tij nuk ka mbetur vetëm brenda kufijve lokalë apo debateve të mbyllura shqiptare, por ka arritur të tërheqë interes edhe në mjedise më të gjera intelektuale. Për një studiues shqiptar që merret me tema të lashtësisë ballkanike dhe identitetit historik, kjo përfaqëson jo vetëm një arritje personale, por edhe një dëshmi se temat që ai trajton kanë rezonancë përtej kufijve kombëtarë.

Pikërisht ky dimension ndërkombëtar i jep veprës së tij një tjetër peshë. Ai nuk është thjesht një autor lokal që shkruan për konsum të brendshëm, por një studiues që kërkon ta vendosë historinë shqiptare në një dialog më të gjerë me historiografinë botërore.

Kjo është një meritë e madhe, sepse për shumë kohë studimet shqiptare mbi lashtësinë kanë vuajtur nga izolimi, mungesa e përkthimeve dhe mungesa e komunikimit me botën akademike jashtë Shqipërisë dhe trojeve shqiptare.

Në intervistë del në pah edhe një tjetër cilësi e rrallë e Kujtim Matelit: lidhja e studimit me ndjeshmërinë njerëzore dhe artistike.

Si poet dhe publicist, ai nuk flet me gjuhë sterile akademike.

Edhe kur trajton çështje historike, në ligjërimin e tij ndihet ritmi i poetit dhe ndjeshmëria e njeriut që e përjeton historinë si dramë njerëzore dhe si kujtesë shpirtërore të një populli.

Kjo e bën komunikimin e tij më të afërt dhe më të fuqishëm për lexuesin e zakonshëm.

Një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj interviste është këmbëngulja e tij për të mbrojtur rolin e Epirit dhe Dodonës në historinë e qytetërimit të lashtë ballkanik.

Përmes argumenteve të tij, Mateli përpiqet të tregojë se këto qendra nuk mund të trajtohen thjesht si periferi të botës helene, por si pjesë e një tradite shumë më të lashtë autoktone, të lidhur me pellazgët dhe popullsitë parahelene të rajonit.

Kjo qasje, edhe pse shpesh e debatueshme në qarqe akademike, ka meritën se rikthen në vëmendje burime të lashta që për shumë kohë janë interpretuar vetëm nga një këndvështrim i vetëm.

Ai del në këtë intervistë si një mbrojtës i kujtesës historike shqiptare.

Në shumë prej përgjigjeve të tij ndihet shqetësimi për mënyrën se si historia e shqiptarëve është trajtuar, copëzuar ose minimizuar në historiografinë e rajonit.

Por ai nuk e shpreh këtë me gjuhë urrejtjeje apo nacionalizmi agresiv. Përkundrazi, ai përpiqet ta ndërtojë argumentin mbi bazën e burimeve, krahasimeve dhe analizës kritike.

Kjo është një cilësi që e dallon nga shumë zëra të tjerë emocionalë në debatet historike shqiptare.

Intervista tregon gjithashtu përkushtimin e tij shumëvjeçar ndaj arsimit dhe kulturës. Përvoja si mësues ka lënë gjurmë të dukshme në mënyrën e komunikimit të tij:

ai shpjegon me durim, argumenton hap pas hapi dhe përpiqet të ndërtojë ura midis dijes akademike dhe lexuesit të zakonshëm.

Kjo është një meritë e rrallë, sepse jo çdo studiues arrin të komunikojë me publikun pa humbur seriozitetin e analizës.

Në plan më të gjerë, figura e Kujtim Matelit përfaqëson atë brez studiuesish shqiptarë që kanë tentuar të rihapin debatin mbi lashtësinë e Ballkanit dhe identitetin historik të shqiptarëve jashtë kufijve të qasjeve të ngurta ideologjike të shekullit XX.

Ai i përket atij tipi intelektuali që nuk kënaqet me përsëritjen e tezave të gatshme,

por kërkon të depërtojë në shtresat më të thella të kujtesës historike dhe mitologjike të rajonit.

Në fund, kjo intervistë mbetet një dëshmi e rëndësishme jo vetëm për figurën e Kujtim Matelit, por edhe për vetë gjendjen e debatit historik shqiptar sot.

Ajo na kujton se historia nuk është vetëm pronë e institucioneve akademike, por edhe e studiuesve të pasionuar që i kushtojnë jetën kërkimit të së vërtetës historike.

Kujtim Mateli del nga kjo bisedë si një figurë e përkushtuar, këmbëngulëse dhe intelektualisht e guximshme, një studiues që ka arritur të ndërtojë një urë midis kërkimit historik, identitetit kombëtar dhe dialogut kulturor ndërkombëtar.

_____

Kol Marku – Itali

18/05/2026