______

Intervista e botuar te Zemra Shqiptare me studiuesin, poetin dhe publicistin Kujtim Mateli -realizuar nga intervistuesi Gezim Marku – përfaqëson një material me rëndësi jo vetëm biografike, por edhe kulturore e historiografike për debatin shqiptar mbi identitetin, Epirin, Dodonën dhe trashëgiminë e lashtë ballkanike. Kjo intervistë nuk duhet parë thjesht si një bisedë personale me një autor, por si dëshmi e një rryme të tërë mendimi shqiptar që përpiqet të rishqyrtojë historinë e rajonit jashtë kornizave të ngurta të historiografisë tradicionale të shekujve XIX-XX.

Intervista ka meritë edhe për mënyrën se si është ndërtuar nga intervistuesi Gëzim Marku. Pyetjet janë të strukturuara në mënyrë që të nxjerrin jo vetëm informacion biografik, por edhe filozofinë e kërkimit të Matelit. Kjo e bën materialin të vlefshëm jo vetëm për lexuesin e zakonshëm, por edhe për studiuesit që duan të kuptojnë evolucionin e mendimit alternativ shqiptar në fillim të shekullit XXI

Që në fillim të intervistës bie në sy fakti se Kujtim Mateli paraqitet si një figurë tipike e intelektualit shqiptar të formuar përmes përvojës jetësore, leximit të vazhdueshëm dhe pasionit kërkimor, e jo vetëm përmes institucioneve akademike. Kjo është një karakteristikë që ka shoqëruar shpesh mendimin shqiptar: shumë studiues, publicistë dhe kërkues të historisë kanë lindur jashtë qendrave të mëdha universitare, por kanë dhënë kontribute reale në ruajtjen e kujtesës kombëtare dhe në ngritjen e pyetjeve të rëndësishme historiografike.

Një nga temat më të rëndësishme që del nga intervista është përqendrimi i tij shumëvjeçar mbi Dodonën dhe Epirin. Pikërisht këtu qëndron edhe boshti kryesor i veprës së tij studimore. Mateli përpiqet të kundërshtojë interpretimet që e kanë paraqitur Epirin si një periferi të botës helene, duke insistuar se Epiri kishte identitetin e vet historik, kulturor dhe etnik shumë më të lashtë se proceset e mëvonshme të helenizimit. Kjo është një çështje shumë e rëndësishme, sepse prek vetë debatin mbi autoktoninë e popullsive të Ballkanit jugor dhe mënyrën se si u ndërtuan identitetet politike në antikitet.

Në këtë drejtim, puna e Matelit lidhet me një traditë më të gjerë studiuesish shqiptarë dhe europianë që kanë vënë në dyshim mënyrën lineare me të cilën është interpretuar antikiteti grek. Ai përpiqet të rikthejë në vëmendje faktin se shumë autorë të lashtë flisnin për pellazgët, thesprotët, molosët dhe popullsitë epirote si pjesë të një bote më të hershme se vetë formimi klasik i helenëve. Në këtë aspekt, intervista nuk është vetëm përshkrim i punës së tij, por edhe një manifest intelektual për nevojën e rishikimit kritik të historiografisë zyrtare.

Një element shumë domethënës është insistimi i tij mbi Dodonën si qendër paragreke dhe pellazgjike. Kjo ide mbështetet edhe në burime antike, ku Dodona shpesh lidhet me pellazgët dhe me tradita shumë më të hershme se qytetërimi klasik athinas. Mateli e sheh Dodonën jo vetëm si faltore fetare, por si simbol të një qytetërimi autokton ballkanik që më vonë u përfshi dhe u reinterpretua nga kultura helene. Kjo qasje është e rëndësishme sepse e zhvendos vëmendjen nga koncepti i “Greqisë klasike” si fillim absolut i qytetërimit në Ballkan dhe e kthen debatin drejt shtresave më të vjetra etnokulturore të rajonit.

Në intervistë bie në sy edhe kritika indirekte ndaj institucioneve akademike shqiptare. Pa e thënë në mënyrë të ashpër, Mateli lë të kuptohet se shumë tema janë lënë jashtë vëmendjes ose janë trajtuar me drojë për shkak të ndikimeve politike, ideologjike dhe diplomatike. Kjo është një çështje reale në historiografinë ballkanike, ku shpesh historia është përdorur si instrument politik dhe jo vetëm si disiplinë shkencore. Në këtë kuptim, intervista pasqyron frustrimin e një brezi studiuesish alternativë që ndjejnë se debatet mbi Epirin, pellazgët apo autoktoninë shqiptare nuk janë trajtuar me lirinë e nevojshme akademike.

Një aspekt tjetër me shumë vlerë është mënyra se si Kujtim Mateli lidh poezinë me historinë. Për të, historia nuk është vetëm analizë dokumentesh, por edhe kujtesë shpirtërore e një populli. Kjo shfaqet në gjuhën që përdor, ku historia merr shpesh tone poetike dhe filozofike. Në traditën shqiptare kjo nuk është diçka e pazakontë. Që nga rilindësit shqiptarë, historia dhe letërsia kanë ecur shpesh së bashku. Figura si Naim Frashëri, Pashko Vasa apo Gjergj Fishta nuk e shihnin historinë vetëm si kronikë faktesh, por si pjesë të ndërgjegjes kombëtare. Në këtë kuptim, Mateli duket si vazhdues i kësaj tradite.

Intervista ka rëndësi edhe sepse dokumenton një fenomen kulturor të kohës sonë: ringjalljen e interesit për pellazgët, Epirin dhe substratin parahelen në Ballkan. Për dekada të tëra këto tema u konsideruan tabu ose u trajtuan vetëm në mënyrë margjinale. Sot, falë zhvillimit të internetit, qarkullimit të lirë të informacionit dhe interesit të publikut shqiptar për historinë e lashtë, këto debate janë rikthyer fuqishëm. Kujtim Mateli është një nga figurat që ka ndikuar në këtë rikthim.

Nga ana tjetër, intervista tregon edhe kufijtë dhe sfidat e kësaj qasjeje alternative. Shumë prej tezave të ngritura kërkojnë ende mbështetje të fortë ndërdisiplinore nga arkeologjia, gjuhësia historike, antropologjia dhe ADN-ja e lashtë. Por kjo nuk e ul rëndësinë e debatit. Përkundrazi, historia zhvillohet pikërisht përmes pyetjeve të reja dhe sfidimit të interpretimeve të vjetra. Shumë teori që dikur konsideroheshin të pamundura janë rishikuar më vonë falë zbulimeve të reja shkencore.

Një nga mesazhet më të forta që del nga kjo intervistë është ideja se historia nuk duhet parë si pronë ekskluzive e institucioneve, por si fushë ku çdo studiues serioz ka të drejtë të ngrejë pyetje, të kërkojë dokumente dhe të propozojë interpretime. Në këtë kuptim, Kujtim Mateli përfaqëson figurën e studiuesit të pavarur që kërkon të çajë heshtjen mbi temat që ai i konsideron të shtrembëruara ose të neglizhuara.

Në fund, kjo intervistë mbetet një dëshmi e rëndësishme e debatit të sotëm shqiptar mbi identitetin historik dhe kulturor. Pavarësisht nëse lexuesi bie plotësisht dakord me të gjitha tezat e Kujtim Matelit apo jo, nuk mund të mohohet se figura të tilla kanë luajtur rol në mbajtjen gjallë të interesit për historinë e thellë të shqiptarëve, për Epirin, Dodonën dhe për çështjen e vazhdimësisë kulturore në Ballkan. Pikërisht për këtë arsye, intervista nuk është vetëm një rrëfim personal, por pjesë e një diskutimi shumë më të madh mbi kujtesën historike dhe identitetin shqiptar.

____

Kol Marku – Itali – 10/05/ 2026