Në kujtesën kolektive të popujve shpesh kalojnë më mirë ata që bërtasin më fort apo ata që të parët lëshohen në sulm. Mirëpo, historia e Kosovës në shekullin e 20-të nuk u shkrua vetëm me sulme, por edhe me beteja të mundimshme e të heshtura nëpër korridoret e Beogradit dhe Brioneve. Atje, në atë shtet të madh, një njeri nga Gjakova luajti një parti shahu për mbijetesën tonë. Emri i tij është Fadil Hoxha.
Sot, kur e shikojmë atë periudhë nga distanca, është e lehtë të biem në kurthin e injorancës dhe të themi: “Ishte pjesë e sistemit”. Por, le të pyesim veten – si do të ishte ai sistem pa të? Derisa të tjerët shihnin vetëm ideologji, ai shihte mundësinë që Kosova të mos ishte më “vrimë e fundit e fyellit”, por të bëhej një subjekt i barabartë.
Arkitekti i Kosovës moderne
Fadil Hoxha nuk ishte thjesht një politikan me kostum; ai ishte “gjenerali” i modernizimit tonë. Ai e kuptoi se nuk ka liri të vërtetë pa dy themele: dijen dhe bukën tonë. Derisa të tjerët flisnin për qëllime abstrakte, ai ndërtoi institucionet që u bënë shtylla kurrizore e identitetit tonë:
Universiteti i Prishtinës (1970): Kjo është vepra e jetës së tij. Ai insistoi që të rinjtë shqiptarë të mos shkonin më në Beograd apo Shkup për t’u bërë mjekë e inxhinierë, por të shkolloheshin në gjuhën e tyre. Me këtë akt, ai krijoi elitën kosovare që më vonë do të bartte barrën e luftës për pavarësi.
Akademia e Shkencave dhe e Arteve (ASHAK): Ai institucionalizoi mendjen tonë, duke na dhënë zë në botën shkencore.
RTV Prishtina: Ai u sigurua që fjala shqipe të dëgjohej në çdo shtëpi, duke ruajtur gjuhën dhe kulturën tonë nga asimilimi.
Hovi industrial: Nga minierat te eksporti
Fadili e dinte se një popull që vetëm eksporton lëndë të parë, mbetet i varfër. Presioni i tij mbi qeverinë federale rezultoi me një industrializim që Kosova nuk e kishte parë kurrë më parë.
Nën udhëheqjen e tij vizionare, Trepça nuk ishte vetëm një minierë, por një gjigant që punësonte dhjetëra mijëra njerëz. Me meritën e tij u ngritën Termocentralet e Kosovës, duke e shndërruar vendin tonë në zemrën energjetike të rajonit. Lindën fabrika si Amortizatorët në Prishtinë, produktet e së cilës shkonin për eksport, dhe gjiganti i ndërtimit “Ramiz Sadiku”, i cili e ngriti Prishtinën moderne pothuajse nga balta.
Kushtetuta e vitit 1974 dhe dinjiteti
Kulmi i luftës së tij të heshtur ishte Kushtetuta e vitit 1974. Si anëtar i Presidencës së RSFJ-së, ai arriti t’i siguronte Kosovës elemente të shtetësisë që nuk i kishim pasur kurrë më parë – të drejtën për polici, gjyqësor dhe, më e rëndësishmja, të drejtën e vetos. Ishte momenti kur Kosova u bë e dukshme në hartën e botës.
Sot, Fadil Hoxha është shtyrë padrejtësisht në fusnotat e historisë, mbase sepse nuk u përshtatet narrativave moderne bardh e zi. Por e vërteta është një: ai ishte njeriu që e dinte kur duhej të heshtte që ne të dëgjoheshim më vonë, dhe që ndërtoi tullë pas tulle derisa të tjerët vetëm ëndërronin.
Është koha t’ia fshijmë pluhurin emrit të tij. Jo për shkak të ideologjisë që përfaqësonte, por për shkak të themeleve që na la. Sepse, po të mos ishte për lojën e tij të “vogel” brenda sistemit të madh, rruga drejt lirisë sonë do të ishte dukshëm më e gjatë, më e varfër dhe më e errët. (shkëputur nga portali Shqiptarët e Preshevës)
