Tema: Shkronja “i” në funksionin e saj si njësi fonetike, gramatikore, konceptuale dhe simbolike në gjuhën shqipe
—
1. Nisja e mendimit gjuhësor nga “i”
Në morinë e shkronjave që përbëjnë sistemin fonetik të gjuhës shqipe, shkronja “i” duket si më e vogla, më e thjeshta dhe më e heshtura. Megjithatë, ajo përfaqëson një pikë graviteti që lidhet me konceptin e njësisë, vetësisë, dhe fillimit — një funksion që i jep asaj peshë konceptuale përtej formës grafike.
Në këtë kapitull do të shqyrtohet funksioni shumëdimensional i shkronjës “i” duke u nisur nga përdorimi i saj fonetik, e më pas duke e ndërlidhur me funksione morfologjike, numerike, referenciale dhe trupore.
—
2. “i” si përfaqësim numerik
Shkronja “i” në format e vjetra të shqipes (si ’i herë, ’i grimë) përdoret si zëvendësim për numrin një, duke reflektuar një formë të shkurtuar dhe të ndjerë të një ideje themelore. Kjo përputhje e drejtpërdrejtë krijon një urë mes gjuhës së folur dhe konceptit abstrakt matematikor.
Numrat nga një deri në pesë në gjuhën shqipe ofrojnë një simetri të rrallë midis vlerës numerike dhe numrit të shkronjave që përmban fjala përkatëse:
Numri Fjala shqip Nr. shkronjash
1 I 1
2 Dy 2
3 Tre 3
4 Katr 4
5 Pesë 5 grusht apo pllamb ( pllama)
Ky fenomen gjuhësor nuk gjendet në mënyrë të ngjashme në gjuhë të tjera indoeuropiane dhe sugjeron një dizajn natyror ose intuitë gjuhësore të brendshme në shqipe.
—
3. Artikulli “i” – ndërtim sintaksor dhe identifikues
Në gramatikën e shqipes, “i” përdoret si artikull i parmë mashkullor në njëjës, përpara mbiemrave:
– i mirë, i vogël, i pastër
Funksioni i tij nuk është vetëm gramatikor, por edhe semantik, duke ndihmuar në individualizimin dhe përkufizimin cilësor të një emri mashkullor njëjës. Ai shërben si shenjuese e njësisë mashkullore – një qasje që fton në interpretim filozofik mbi praninë, vetësinë dhe përkatësinë.
—
4. “i” në përemrat vetorë dhe vetësinë personale
Fjalë si “ti” dhe “ai” përmbajnë në strukturën e tyre zanoren “i”, e cila luan rol fonetik dhe përfaqësues. Në “ti”, “i” është bërthama e vetës së dytë, ndërsa në “ai”, ndërthuret me “a” — që nga shumë gjuhëtarë shihet si reflektim i foljes ndihmëse “është” — duke e shndërruar fjalën në një njësi referenciale.
Në kontekst ndërgjuhësor, “i” ruan këtë funksion përfaqësues edhe në gjuhë të tjera:
Gjuha Përemri Funksioni
Anglisht I Vetë e parë njëjës
Italisht Io Vetë e parë njëjës
Gjermanisht Ich Vetë e parë njëjës
Frëngjisht Il Vetë e tretë mashkullore
Latinisht Ille Vetë e tretë mashkullore
Kjo përputhje tregon se shkronja “i” mbart një prani universale në shprehjen e subjektit individual — një veçori e përbashkët me gjuhët që ndajnë trashëgimi indo-europiane.
—
5. Trupi, fjala, shkronja – përputhje trupore
Një nga zbulimet më interesante është përputhja mes:
– Numrit pesë
– Gishtërinjve të dorës (5)
– Fjalëve shqipe si pllamë dhe grusht — secila me 5 shkronja
Ky fakt nuk është vetëm poetik, por edhe strukturor, duke sugjeruar se gjuhët mund të pasqyrojnë trupin në ndërtimin e fjalës — veçanërisht kur fjalët që përshkruajnë dorën përputhen me numrin e pjesëve që ajo ka.
—
Ky kapitull vendos bazën teorike dhe ndjesore për një qasje të thelluar mbi rolin struktural dhe simbolik të shkronjës “i”. Në kapitujt vijues do të shqyrtojmë dimensionin poetik, estetik, historik dhe funksional të saj në kontekste të ndryshme gjuhësore dhe kulturore.
Autor Ruzhdi Morina.
Ja një poezi e gjergjë fishtë ku e argumenton që numri një thuhej ‘ i ‘ madje e hasim tri herë të përdorur në të njejtën poezi.
Me u bá aj zot i tokës e i detit:
> Edhe Europës tregun m’i a pré,
> Mos m’e lánë me shitë, me blé,
> Mos m’e lánë me çilë kund punë;
> Por me bá qi ajo përdhúnë,
> Për me çue ’i grimë bukë te shpija,
> Rob të ngelte n’kthetra t’tija:
> N’ato kthetra me gjak zhye,
> Msue gjithmonë n’gjá t’huej me grrye!
> Por, persè ishte ’i skile e vjetër,
> Si për fjalë ashtû për leter,
> Mos m’i u gjetë kund nji shoq tjetër,
> Aj po e dijte mirë e hollë,
> Se isht’ do punë me hî n’Stambollë:
> Se isht’ do punë Turkun me e thye,
> Pa sharrue vetë mbrendë me krye.
> Prandej xên aj me trillue,
> M’shpinë Shkjenin Turkut m’i a lshue
> M’i a lshue m’shpinë Shkjét e Balkanit
> Qi me i qitë kta punë Sulltanit:
> Me i qitë punë kta ’i herë mâ para
> Me trazime e punë t’pambara,
> E mandej vetë prej Rusijet…