Studiues – Analist)
(Analizë me referenca akademike dhe burime të instituteve strategjike perëndimore)
___
Qasja e Bashkimit Europian ndaj shqiptarëve që jetojnë nën Serbi ka qenë për dekada objekt debatesh në qarqet diplomatike dhe akademike. Në thelb, BE ka demonstruar një standard të dyfishtë: ndaj serbëve në Kosovë – presion, sanksione dhe mekanizma të detyrueshëm; ndaj shqiptarëve në Serbi – deklarata të përgjithshme dhe mungesë kushtëzimi real ndaj Beogradit. Kjo asimetri politike dhe diplomatike ka ndikuar në perceptimin e shqiptarëve si komunitet i lënë në harresë dhe në krijimin e një mospërputhjeje strategjike midis Prishtinës dhe Tiranës, të mishëruar në qëndrimet diametralisht të kundërta të Albin Kurtit dhe Edi Ramës ndaj Serbisë dhe Bashkimit Europian.
Ky artikull synon të analizojë politikën europiane në këtë drejtim, duke u mbështetur në studime strategjike, raporte institucionale dhe qëndrimet publike të liderëve shqiptarë në Kosovë dhe Shqipëri, për të nxjerrë në pah kontradiktat, kufizimet dhe pasojat e tyre në procesin e integrimit dhe stabilitetit rajonal.
1. Qasja e BE-së ndaj shqiptarëve nën Serbi
Që prej nisjes së “procesit të Brukselit” në vitin 2011, Bashkimi Europian ka marrë rolin qendror në ndërmjetësimin e dialogut Kosovë–Serbi, duke e vendosur normalizimin e marrëdhënieve si parakusht për integrimin e të dyja palëve.¹ Megjithatë, analiza e raporteve të instituteve strategjike tregon se BE ka ndërtuar paketa të detajuara mbrojtëse për serbët në Kosovë, si krijimi i Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe dhe përfshirja e tyre në institucione publike, ndërkohë që nuk ekziston asnjë mekanizëm i ngjashëm për shqiptarët në Serbi.²
Kjo politikë e bazuar në “neutralitetin e statusit” dhe “stabilitetin rajonal” ka shpërfillur padrejtësitë strukturore ndaj shqiptarëve që mbetën nën Serbi pas shpërbërjes së Jugosllavisë.³ Raportet e Komisionit Europian e përmendin Luginën e Preshevës në mënyrë të përciptë, pa i vendosur Serbisë kushte të detyrueshme për respektimin e të drejtave të shqiptarëve, ndërsa ndaj Kosovës janë vendosur sanksione konkrete për tensionet në veri.⁴
1.1. Rasti i Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit
Sipas raportit të Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, shqiptarët e Luginës përballen me diskriminim të vazhdueshëm në arsim, përfaqësim politik dhe përdorim të gjuhës e simboleve kombëtare.⁵ Studimi i CEPS që prej vitit 2007 paralajmëronte se mungesa e decentralizimit real rrezikon stabilitetin afatgjatë të jugut të Serbisë.⁶
Ndërkohë, një punim i Max Planck Institute dokumenton politikën e “pasivizimit administrativ”, ku mijëra shqiptarë janë fshirë nga regjistrat civilë përmes ligjit të rezidencës, duke humbur të drejtën e votës dhe qasjen në shërbimet bazë.⁷ BE, megjithë njohjen e këtij problemi, nuk ka ushtruar asnjë presion të ngjashëm me atë që ushtrohet ndaj Prishtinës.
Përfaqësuesit shqiptarë të Preshevës kanë kritikuar publikisht mungesën e vëmendjes së Brukselit, sidomos kur zyrtarë të lartë europianë vizitojnë veriun e Kosovës, por shmangin Luginën e Preshevës.⁸
Si pasojë, perceptimi i përgjithshëm është se BE mbron të drejtat e serbëve në Kosovë me përkushtim institucional, ndërsa shqiptarët në Serbi i trajton si çështje periferike të politikës rajonale.
2. Qëndrimi i Albin Kurtit
2.1. Reciprociteti si parim shtetëror
Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka ndërtuar një qasje të bazuar në reciprocitet të plotë: çdo e drejtë që kërkohet për serbët në Kosovë duhet të aplikohet në mënyrë simetrike për shqiptarët në Serbi.⁹ Në qershor 2023, ai kërkoi publikisht që Luginës së Preshevës t’i jepet status i barabartë në agjendën e dialogut me Serbinë.¹⁰
Ky qëndrim sfidon paradigmën e BE-së, e cila dialogun e sheh thjesht si proces ndërmjet Kosovës dhe Serbisë për veriun dhe njohjen formale, jo si mekanizëm për zgjidhjen e çështjeve të minoriteteve shqiptare.¹¹
2.2. Mosbesim ndaj BE-së dhe kurs i ashpër ndaj Serbisë
Kurti ka kundërshtuar modelin e Asociacionit të Komunave Serbe si rrezik për krijimin e një entiteti të tipit “Republika Srpska”, duke insistuar në sovranitet të plotë të Kosovës dhe në mbylljen e strukturave paralele të financuara nga Beogradi.¹² BE reagoi me masa ndëshkuese – ngrirjen e rreth 150 milionë eurove dhe kufizime në pjesëmarrjen institucionale të Kosovës – duke e cilësuar qeverinë e tij si “partnere të vështirë”.¹³
Sipas raportit të European Institute of Peace, Kurti përfaqëson “liderin më legjitim në rajon me qasje parimore ndaj sovranitetit, por në kundërshtim me logjikën e kompromisit gradual që kërkon BE”.¹⁴
Kjo e bën politikën e tij të perceptohet si e ashpër, por gjithashtu si mbrojtëse e barazisë etnike në Ballkan.
3. Qëndrimi i Edi Ramës
3.1. Diplomacia e kompromisit dhe “Open Balkan”
Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, ka ndjekur një linjë më konformiste me politikën e Brukselit. Ai e ka mbështetur fuqishëm dialogun Kosovë–Serbi dhe projektin “Open Balkan”, duke argumentuar se bashkëpunimi ekonomik me Serbinë do të ndihmojë në njohjen de facto të Kosovës.¹⁵
Në deklaratat e fundit, Rama ka sugjeruar që Kosova të zbatojë detyrimet e saj edhe në mungesë të hapave reciprokë nga Serbia, një qëndrim që përkon me kërkesat e BE-së për “ulje tensionesh” dhe “kompromis të njëanshëm”.¹⁶
3.2. Mospërputhja në mbrojtjen e shqiptarëve të Luginës
Ndryshe nga Kurti, Rama nuk e ka bërë çështjen e shqiptarëve në Luginën e Preshevës pjesë të diplomacisë aktive. Qëndrimet e tij ndaj diskriminimeve në Serbi kanë qenë të kufizuara në deklarata politike, pa kërkesa konkrete ndaj Beogradit apo Brukselit.¹⁷
Sipas analizës së Tirana Times, kjo politikë “pragmatike” ka rezultuar në “diplomaci të gabuar”, pasi e lë pa mbrojtje një pjesë të kombit shqiptar dhe e dobëson pozicionin e Kosovës në tavolinat europiane.¹⁸
5. Përfundim: Politika e Bashkimit Europian ndaj shqiptarëve në Serbi ka qenë dhe mbetet asimetrike, duke dëshmuar një standard të dyfishtë në trajtimin e çështjeve etnike dhe të drejtave të njeriut në Ballkan. Kurti ka kërkuar reciprocitet të drejtë, duke e vendosur çështjen e shqiptarëve në Serbi në qendër të debatit ndërkombëtar; Rama, përkundrazi, ka preferuar stabilitetin dhe kompromisin, duke ruajtur marrëdhëniet me BE-në dhe Serbinë në kurriz të një politike më aktive kombëtare.
Në këtë kuadër, mesazhi real i BE-së mbetet i paqartë: serbët në Kosovë janë prioritet strategjik, shqiptarët në Serbi – një çështje anësore. Ky kontrast, nëse nuk korrigjohet përmes kushtëzimit real të Serbisë dhe balancimit të standardeve të BE-së, do të vazhdojë të ushqejë mosbesimin e shqiptarëve ndaj institucioneve europiane dhe të dëmtojë procesin e integrimit rajonal që BE pretendon të udhëheqë.
____
Fusnota/ Bibliografi
1. European Parliament Research Service, Belgrade–Pristina Dialogue (Brussels: EPRS Briefing, 2021).
2. Vjosa Axyonova, “The European Union’s Normalisation Policies for Kosovo,” Europe-Asia Studies (2024).
3. Engjellushe Morina, “The Politics of Dialogue: How the EU Can Change the Conversation in Kosovo and Serbia,” European Council on Foreign Relations, Policy Brief, 15 March 2023.
4. European Institute of Peace, EU-Facilitated Normalisation Dialogue between Kosovo and Serbia (Brussels: EIP, 2024).
5. Helsinki Committee for Human Rights in Serbia, Albanian Minority on Hold (Belgrade, 2021).
6. Erwan Fouéré et al., “The Presevo Valley of Southern Serbia alongside Kosovo: A Case for Decentralisation and Minority Protection,” CEPS Working Document, 2007.
7. Arburim Ferati-Sachsenmaier, “Serbia’s Passivization Policy,” Max Planck Institute for the Study of Religious and Ethnic Diversity, Working Paper 23-01 (Göttingen, 2023).
8. “Kurti asks Albania to raise issue of Albanians in Presevo Valley with Serbia,” Euractiv, 14 June 2023.
9. “Kosovo Tests the Limits of EU Patience,” International Crisis Group Report, 16 October 2025.
10. “EU says it has begun to ease sanctions on Kosovo,” Reuters, 22 May 2025.
11. “Kosovo’s authorities close parallel institutions run by the country’s ethnic Serb minority,” AP News, 2025.
12. Verena Medović, “The Potential and Limits of the European Union as a Mediator in the Kosovo–Serbia Dialogue,” IAI Papers 22/03 (Rome: Istituto Affari Internazionali, 2022).
13. “PM Rama’s Misguided Diplomacy on Kosovo,” Tirana Times, 9 November 2025.
14. “Rama shows what Kosovo should do in relation to Serbia,” Indeksonline, 26 October 2025.
15. Antigonë Isufi and Ardita Zeqiri, “Two Years On, Kosovo–Serbia Normalisation Deal Still Pending,” Prishtina Insight, 18 March 2025.
____
Shenim: Të nderuar lexues! Këtë artikull mund t’a komentoni dhe perhapni lirshëm por natyrisht duke ruajtur etiken dhe të drejten e autorit!
Lexim të këndshëm!
Kol Marku – Itali
10/11/2025