Fotografia më poshtë është botuar në një Revista: Балкански рат: у слици и речи (Balkanski rat – u slici i reči, “Lufta Ballkanike, në figurë dhe fjalë”) Nr.: 13.Data: 14 prill 1913.Vendi i botimit: Beograd. Faqja: 199 e revistës (poshtë djathtas, me titullin “Срби сељаци из Тетова на пазару у Скопљу”). Revista ishte një e përjavshme propagandistike serbe për Luftërat Ballkanike.
___
Ne tekst shkruhet: (“Fshatarë serbë nga Tetova në pazar në Shkup”), përfaqëson një nga shembujt më të qartë të konstruktimit propagandistik të identitetit etnik në Ballkan gjatë shekullit XX. Në të shihen tre burra të veshur me kostum tradicionale shqiptare të Pollogut, të cilët megjithëse dallohen qartë si shqiptarë nga veshja dhe tipologjia, etikohen publikisht si “serbë të fortë e të pastër”.
Ky manipulim vizual dhe narrativ shërbeu për të krijuar idenë se Tetova dhe Pollogu ishin hapësira historikisht serbe, edhe pse realiteti etnik fliste ndryshe.
1. Fotografia si burim historik dhe etnografik
Burra të veshur me tirqe të bardha, plis të bardhë, jelekë dhe xhoka leshi, e madje njëri mban një bastun tradicional baritor , të gjitha elemente thellësisht karakteristike për veshjen shqiptare të Tetovës, Gostivarit, Dibrës, Rugovës dhe Kosovës. Tiparet e tyre, qëndrimi trupor, mënyra e mbajtjes së brezit, opingat dhe tekstura e veshjes, nuk mund të ngatërrohen lehtë me traditat serbe jugore të asaj kohe. Në kundërshtim me realitetin vizual, teksti nën fotografi deklaron: “Të gjithë janë serbë të vërtetë, siç tregon fotografia jonë e bukur… tetovarët janë njerëz punëtorë që shpesh vijnë në Shkup me mallra…” Ky kontrast hap një debat të rëndësishëm: A është fotografia dëshmi e shqiptarëve, apo dëshmi e përvetësimit të tyre? Realisht është e dyta.
2. Konteksti historik: Jugosllavizimi i Pollogut (1913
Pas vitit 1912 dhe sidomos pas formimit të Mbretërisë SKS (më vonë Jugosllavia) më 1918, shteti nisi një proces sistematik të serbizimit administrativ të trojeve me shumicë shqiptare – përfshirë Kosovën dhe krahinat e quajtura “Serbia e Jugut” – përmes reformës agrare, kolonizimit me kolonë serbo–malazezë dhe presionit të vazhdueshëm për shpërngulje drejt Turqisë e Shqipërisë.[1]
Në këtë kuadër, politika zyrtare synonte ndryshimin e strukturës etnike dhe “sllavizimin” e zonave ku shqiptarët ishin shumicë, duke e paraqitur këtë si normalizim administrativ dhe “civilizim shtetëror”. [3]
Në këtë frymë u hartuan dhe u publikuan qindra raporte, memorandume dhe materiale propagandistike ku shqiptarët përshkruheshin si “Stari Srbi” – serbë të vjetër të “shqiptarizuar nga turqit” – dhe ku propozoheshin haptazi masa për kolonizimin dhe shpërnguljen e tyre nga zona kyçe strategjike. [4] Vetë memorandumi i njohur i Vaso Çubriloviçit i vitit 1937 dhe Konventa jugosllavo–turke e vitit 1938 për emigrimin e “popullsisë turke” përmendin qartë Pollogun e Poshtëm (Tetovë) dhe Pollogun e Epërm (Gostivar) ndër krahinat ku duhej kolonizuar me element sllav dhe nxitur shpërngulja e shqiptarëve.[4]
Fotografia e vitit 1925 hyn pikërisht në këtë kontekst ideologjik: ajo prodhon një realitet të ri përmes imazhit, duke e paraqitur një popullsi me veshje, tipare dhe traditë shqiptare si “fshatarë serbë nga Tetova”. Nëse shqiptarët duken dhe vishen si shqiptarë, mjafton t’i etiketosh në gazetë si “serbë” që realiteti historik të ndryshojë në letër – ndërsa dokumentet demografike tregojnë se në Donji Polog (Tetovë) e Gornji Polog (Gostivar) shqiptarët ishin shumicë relative në regjistrimet e Mbretërisë së Jugosllavisë. [5]
3. Veshja si argument etnik shqiptar
Letra thotë serbë, por veshja thotë shqiptarë.
Elementi i veshjes Përkatësia kulturore
Tirqit e bardhë Shqiptarë (Dardani, Pollog, Kosovë)
Plisi i bardhë Shqiptarë (identitet simbolik)
Xhokë e zezë, jelek leshi Krahinat shqiptare malore
Opinga tradicionale Kulturë iliro-shqiptare e dokumentuar.
Veshja nuk gënjen – por propaganda mund të gënjejë mbi veshjen.
4. Pse është e rëndësishme kjo fotografi sot?
Sepse ky është një dokument që rrëzon narrativën shtetërore të epochës jugosllave, e cila synoi të shndërronte karakterin shqiptar të Tetovës në një identitet të ri sllav.
Fotografia dëshmon: Tetova ishte etnikisht shqiptare në veshje, kulturë dhe organizim ekonomik.“Serbizimi” nuk ishte fakt historik, por projekt politik.
Propaganda shtetërore përdorte imazhin si konstruksion etnik. Shqiptarët e Pollogut përbënin popullsi të qartë autoktone. Historia mund të falsifikohet, por fotografia jo. Ky imazh e rrëfen të vërtetën pa pasur nevojë për fjalë: shqiptarët ishin aty, me veshjen e tyre, me identitetin e tyre, pavarësisht se si u quajtën në letër.
5. Përfundim: Kjo fotografi nuk është thjesht një imazh i vitit 1925. Është një akt dëshmie kundër manipulimit etnik dhe një pasqyrë që thyen mitet historike të ndërtuara me qëllim. Ajo që propaganda e quan “serbë nga Tetova”, sytë tanë e njohin qartësisht si shqiptarë të Pollogut. Historia zyrtare mund të shkruhet me penë – por identiteti etnografik shkruhet me veshje, kulturë dhe gjurmë që nuk zhduken.
________________
Fusnota/Biblografi
1. Blerim Latifi, “Serbian Programs for the Expulsion of Albanian Kosovars from Kosovo Between Two World Wars,” Eminak 3, nr. 43 (2023): 156–163; shih edhe Milovan Obradović, Reforma agrare dhe kolonizimi i Kosovës (1918–1941) (Prishtinë: Instituti i Historisë, 2005). eminak.net.ua
.
2. Zija Shtylla, Shpërngulja me dhunë e shqiptarëve 1912–1941: E vërteta mbi Kosovën dhe shqiptarët në Jugosllavi (Tiranë: 8 Nëntori, 1990); Oliver Jens Schmitt, Kosova: histori e shkurtër e një treve qendrore ballkanike (Prishtinë: Dukagjini, 2012). eminak.net.ua
3. “Vaso Čubrilović – The Expulsion of the Albanians (Memorandum, 1937),” në: Robert Elsie (red.), Albanian History: Texts and Documents (albanianhistory.net), ku përmenden krahinat e Dibrës, Pollogut të Poshtëm dhe Pollogut të Epërm si zona që duhen “pastruar” nga shqiptarët. albanianhistory.net
4. “Convention Regulating the Emigration of the Turkish Population” (Konventa jugosllavo–turke, 1938), botuar në Albanian History – Texts and Documents, ku listohen ndër të tjera Donji Polog (Tetovë) dhe Gornji Polog (Gostivar) si zona të përfshira në skemat e emigrimit të detyruar. albanianhistory.net
5. Blagoj Ilievski, “The Albanian Population in the Kingdom of Yugoslavia: Demographic and Statistical Analysis,” Istorija 20. veka 41, nr. 1 (2023): 19–44, veçanërisht të dhënat për vitin 1921, ku shqiptarët paraqiten si shumicë relative në srezet Donji Polog (Tetovë) dhe Gornji Polog (Gostivar). Časopis „Istorija 20. veka“
_______
Shenim: Të nderuar lexues! Këtë artikull mund t’a komentoni dhe perhapni lirshëm por natyrisht duke ruajtur etiken dhe të drejten e autorit! Lexim të këndshëm!
Kol Marku
Itali – 10/12/2025